YÜRÜYEN YOL ALEVİLİĞİ
Silifke Cem Evinde ; Cuma akşamı toplantılarında Alevilik ile ilgili söyleşi yaptık. Canlar geldiler lokmalarını paylaştılar. Daha sonra da söyleşiye katıldılar. Taşeli Kültür ve Sanat Derneğinden gelen konuk sanatçılar Cihangir Akdemir ve Fatma Pala deyişler , samahlar çalıp söylediler. Burada yaptığım konuşmayı paylaşmak istedim.
“Ä°slamiyet’te ilk kırılma noktasından bir i Kadir Hum olayıdır.
Ä°slam Peygamberi Muhammet Mustafa’nın son haccından dönüÅŸte, bir vahiy gelir.
“ ey Muhammet yakında hakka yürüyeceksin. Yerine kayyum kimi atayacaksın? “
“ Bilmiyorum ama benim yolumdan gidecek birisi varsa o da Ebu Talip’in oÄŸlu Ali dir.”
“ doÄŸrusu düÅŸünürsün, Ali bu yolun önderi olmalı. “
Kervancı başına talimat verir.
“ bir yer de mola verelim, diyeceklerim var .”
Kadir Hum denilen yerde mola verilir. Bir deve hörgücünün üstüne çıkar, yanında Ebu Talip oÄŸlu Ali’yi çağırır. O yanına çıkınca :
“ Ey Ahali ben yakında Hakka nail olacağım. Ama bu yol yürüyecek. Yerime ÅŸimdiden Amcam Ebu Talip oÄŸlu Ali ‘yi Kayyum seçiyorum. “Elini kaldırır.
“ onu kabul etmeyen var mı ? “
“ Kabul ediyoruz “ derler. Her biri gelir onu kutlar .
Aradan iki üç ay geçer, Muhammet Mustafa hakka yürür. Ali onu yur, yıkar sırlama ile uÄŸraşırken, o dönemin Yahudi ajanı Ebu Sufyan Muaviye nin yanına varır .
“ bakınız Peygamberlik, koskocaman Emevi ailesi yerine gariban HaÅŸimi ailesine gelmiÅŸ. Bari halife emevilerden olsun “ der.
Hemen bir meclis toplanır. Vasiyete raÄŸmen, Ebu Bekir’i halife seçerler. Ä°ÅŸte Ä°slamiyet’te ilk kırılma baÅŸlar. O dönemi egemen güçleri olan Emeviler iktidara gelirler.. bunu tanıyanlar ve Ä°slamiyet’e inanmış toplum .
1400 yıldır kin, öfke devam eder. Dört halife dönemi, Ebu Talip oÄŸlu halife olunca onu da kabul etmezler. Onu ibadet yerinde katlederler.
Bu yolda egemen güce biat edenler ve ona karşı hak mücadelesi verenler.
Åžah Hasan teslim olur, ama Åžahım Hüseyin dik duruÅŸu ile karşı çıkar. Kerbela da 72 kiÅŸi ve binlerce yezit askeri. Günlerce Fırat nehri kıyısında susuz kalan canlar , siyasi erki elinde tutmak isteyen emevi hanedanı..
12 imamların her biri katledilir. Eba Müslüm çıkar. Ona inananlar ile birlikte Kerbela nın öcünü alırlar. Ama sonra gelenler 12 Ä°mamlar, Ehlibeyti anmayı yasaklarlar.
Bu soya dayanan Åžeyh Safi 16. Y.y. başında Erdebil de Åžeyh Safi ocağını kurar. 200 yakın sofu bir araya gelir. 70 yılda yeni bir buyruk ortaya çıkarırlar.
Örnek alınan bir Ä°NSAN, en iyi insan ise Åžah Hüseyin’dir.
Ä°nanç bağında insan Tanrının yer yüzünde yansımasıdır. GeçmiÅŸte yer alan baÅŸta Åžaman olmak üzere , Ä°slamiyet, doÄŸa inanışlar. Göbekli tepe, Sümer Hitit uygarlıkları , Hallacı Mansur, Nesiminin çizdiÄŸi yol haritası örnek alınarak adına KızılbaÅŸ, Alevilik yolu çizilir. Åžeyh Safi , oÄŸlu Åžeyh Haydar ve Åžah Ä°smail ile Ocak tüm baÅŸta Anadolu ‘da olmak üzere Asya ya yayılır.
Åžeyh haydar Anadolu’da yaÅŸayan ötekileÅŸtirilmiÅŸ toplumları ziyaret eder, onları yola talip eder. Gün olur, Teke yöresinden talipleri Erdebil ocağına gideler. Ocağın içine girince yanlarında getirdikleri sazlar çalmaya baÅŸlar, aÅŸk ile dönmeye baÅŸlarlar. Ä°çerde ibadet halinde olan sofular korku ile dışarı fırlar.
“ pirim basıldık mı? “
“ yok onlarda bizim taliplerimiz. “ rivayet olunur ki; saz, söz nefesler o tarihten sonra bir erkan olur
Tesadüf ki, aynı yıllarda Haydın diye bir papaz (ona tarihte PuÅŸt Haydın’da derler. ) o da kiliseye orgu sokar. O tarihten sonra kilise de korolar kurulur, ilahiler söylenir. Hristiyanlıkta reform dönemi baÅŸlar. Kiliseye yeniden güven ve doluluk baÅŸlar
Ä°ÅŸte Ä°slamiyet içinde Erdebil Ocağında saz, söz girer, samah yol erkanında önemli yer tutar.
Åžeyh Safi buyruÄŸunda daha önceki dönemlerde yer alan sayılar bir anlam bulur.
3 ler deyince ( Hak Muhammet Ali) , 5 ler deyince ( Muhammet, Ali Fatma, Hasan, Hüseyin ) 12 ler deyince 12 imamlar. Ve 40 deyince, 17 kemerbest (kadın) olmak üzere 40 ermiÅŸ insan.. nefeslere dökülen hayırlı dualar.
Åžeyh Safi ocağında ve tüm alevi ocaklarında esas alınan 12 hizmet içinde ÇeraÄŸ uyandırma ile baÅŸlayıp, çeraÄŸ söndürme ile biten cemlerde ; dede ve talip yüz yüze cemali cemale gelirler. Buyrukta gördükleri yolu sürerler.
YÜRÜYEN ALEVÄ°LÄ°K YOLU
Yol önderi kabul ettikleri Åžeyh Safi Ocağından aldıkları buyruÄŸu günümüze kadar taşıyan Tahtacıları anlatacağız. Åžeyh Safi Erdebil de 200 yakın sofi toplar, 70 yılda buyruk tamamlanır. Åžeyh haydar bu buyruk doÄŸrultusunda adım , adım dolaşır yeni talipler bulur. Ege de , Teke yöresinde, Erzincan, Urfa da , sözün geliÅŸi bu günkü Anadolu coÄŸrafyasında talipleri olur. Gün olur onlar Erdebil ocağına giderler. Giderken birikimleri olan kültü de götürürler. Rivayet olunur ki ; saz ve söz onlarla erkana girer.
Åžeyh Safi buyruÄŸunda esas olan Ä°nsandır. En iyi insan Åžahım Hüseyin’dir. Onun atası, üçleri beÅŸler, yediler ve 12 imamlar ve kırkları görürüz. Onlar buyruk içinde nefesler ile anlam bulur.
Ä°ÅŸte tahtacılar bu buyrukta yer alan esasları kendilerine görev bilen dedeler ile talipler bir araya gelirler. Biz buna meydana gelme, meydan açılma deriz.
En az yılda bir kez meydan açılır. Dede ve talipler bir araya gelirler. Her yerleÅŸim yerinde dedenin bir vekili mürebbiler yer alır, onların yanında ana bacılar vardır. Meydan açılmadan hazırlıklar yapılır. Ä°krar verecek, musahip olacaklar önceden planlanır. Dede ona göre o yerleÅŸim yerinde kalma planı yapar.
Ä°zmir Narlıdere den çıkan dede, Ceyhan adana ya kadar gider, Aydın dan çıkan dede Ä°slahiye Kabaklar a kadar gider. Ellerinde bir koku sandığı vardır. Yolda , sokakta onları kokucu sanırlar. Mürebbinin evine gelince koku sandığı bir yere saklanır.
Cem evi veya o yerde geniÅŸçe bir evde meydan açılır. DöÅŸÅŸek serilir. Önce ikrar veren, musahip olanlar gelir, dede ye baÄŸlılık niyazını yaparlar. Daha sonra ikrar verecekle meydana tek , tek gelir . horozlar kesilir, dolular getirilir. Musahip olacaklar, koçlarını hazırlarlar.
Ä°slahiye kabaklar dan, Ceyhan’da Çanakkale’ ye kadar meydan açılan yerer hala vardır. Meydan açılan yerlerde inançlar hala devam etmektedir.
Meydan açılamayan, dede ve taliplerin buluÅŸamadığı yerlerde, inançlardan geriye, kırk lokmaları, yıl lokmaları yapmak, dolu adını vererek sofralarda eÄŸlenceler kalmaktadır. Samahlar , mengiler aÅŸka gelince oynanmakta, dönülmektedir. Buralarda alevi inancı yerini Sünni geleneklere bırakmaya baÅŸlamıştır.
Cem evi olup da , dede ve talip bir araya gelmeyen yerlerde , yılda bir kez aşure kaynatma, nevruz ve Hızır cemleri gibi
taşıma sistemi ile Alevilik yaÅŸanmak istenmektedir. Dedesi, sazandarı sözün kısası 12 hizmetli ve samahçıları bir otobüse binip hizmet etmektedirler.
Ä°KRAR : 12 Yaşına gelmiÅŸ erkek çocuklar askere gitmeden ailesi tarafından horozu, dolusu hazırlanır. Meydan açılan yere getirilir. Orada cem de bulunanların huzurunda , rızalık alınarak dede tek, tek ikrarlarını alır. Hayırlı dualarını verir. Niyazlarını alır. Kızlar evlenirken ikrarları alınır.
“ öz de ELÄ°NE BELÄ°NE, DÄ°LÄ°NE SAHÄ°P OLMAK “ Elinle koymadığını alma, emek ver, diline sahip olmak. Dedi kodu yapmamak, ona , buna garez edecek , ona zarar verecek yalan, yanlış ÅŸeyleri konuÅŸma, beline sahip olmak, helalinden baÅŸkasına yan gözle bakma… yani yarın yanağından gayrı ortak sözcüÄŸü var ya , onu özümsemek.
Ä°krar verip yola girince, ehlibeyt, 12 imamların yolundan gideceksin. Dede, onun yardımcısı Mürebbi, ya da rehber sana yoldaÅŸ olacak.
MUSAHÄ°P OLMA : Ä°krar vermiÅŸ, gençler evlendikten sonra seçtikleri çiftler meydan açılınca dede önünde niyaz ederek musahip kardeÅŸ olur. Hani Åžeyh Bedrettin, Torlak Kemal, Börklüce Mustafa var ya, onlar Rum’u, Çerekez i, Türkü, Kürdü musahip kılmıştır. Ne güzel demiÅŸ ler :
“ YARÄ°N YANAÄžINDAN GAYRI TASADA, GAYKIDA ORTAÄžIZ. “ iÅŸte ondan sonra ormanda, daÄŸda, taÅŸta, tarlada, acı günde, tatlı gününde hep birlikte olmak. Ortağı samaha kalkınca , diÄŸer ortak dara durur. Ana bacı samaha durunca bütün kadınlar dara durur. Ä°ÅŸte musahiplik böyle ulu bir eylemdir.
Tahtacıların Yanyatır Ocağında Aşina, peşina gibi ardıl musahiplik yolu vardır. Musahip olanlar baş başa kurbanı keserler. Ondan sonra başka musahipler ile yeni musahip kardeşler edinirler. Bir bakarsınız bir yerleşim yerinde 12 can musahip olmuş. Musahipler aralarında kız verip, oğlan
evlendiremezler. Anadolu da kirvelik inançlarında bu anlamda benzerlik vardır.
Hacı Emirli /Aydınlı Ocağında yalnız ikrar verme ve musahiplik vardır. Diğer ardıl musahiplikler yoktur.
Adıyaman da bir yerleÅŸim yerinin yarısı Sünni olmuÅŸlar, kente girmiÅŸler, önce musahip olanlar bir birlerine kirvem diyor. Çok acı deÄŸil mi ?
Musahip olanlar koç kurban ederler, aÅŸina olanlar Horoz keserler. PeÅŸine olanlar ise elma getirirler. Denilir ki herkes hakkı olanı lokmayı yer.
Cem evleri yaptık. Ä°çini doldurmak için bir ÅŸeyler yapmak gerek. Önce cem evi yönetimleri ikrar verip yola girecek. Sonra üyeler ikrar verecek, yola girecek. Ardından musahiplik baÅŸlayacak. O zaman hiçbir güç bizleri bölemeyecek.
Yürüyen yol AleviliÄŸi deyince bunlar aklımıza geliyor. Yapılması olası mı ? Neden olmasın. Ä°çimizde dedelerimiz var, sazan darlarımız var. Yol a girecek canlar da var. Haydin canlar meydana gelip yola girelim. “
Kaynak :
- Muhittin Kamacı , Kadir Hum olayı
- Ali Aksüt , Tahtacılar ve Aleviler.
- Doğan Avcıoğlu, Seyh Safi Ocağı
- Reha Muhtar, Şeyh Safi Ocağı
- Rıza Zelyut , Erdebil Ocağı.
- Sultan Åžahatayım Cönk çalışması. Hilmi Dulkadir, Celal Necati Üçyıldız
7- Özcan Seyhan. Haydın ve Kilise baÄŸlantıları söyleÅŸisinden.
