Yeni Bitki Türü Keşfedildi: Adı Hayatını Kaybeden Öğretim Üyesine Atfedildi

 Mersin Üniversitesi (MEÜ) Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü ÖÄŸretim Üyesi Prof. Dr. Rıza Binzet tarafından Tunceli'nin Pülümür ilçesinde halk arasında 'emzik otu, emcek, mıjmıjok' gibi adlarla bilinen ve bilimsel adı Onosma olan cinse ait yeni bir bitki türü keÅŸfedildi. Yeni türe, 'Pülümür emceÄŸi' adı verilirken, bilimsel ismi de 2023'te hayatını kaybeden Prof. Dr. Zafer Kaya'ya ithafen 'Onosma zaferkayae' oldu.

MEÜ Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü ÖÄŸretim Üyesi Prof. Dr. Rıza Binzet, 2023 yılının Haziran ayında DoÄŸu Karadeniz ve DoÄŸu Anadolu'yu kapsayan arazi çalışması gerçekleÅŸtirdi. Tunceli'nin Pülümür ilçesinde sürdürdüÄŸü çalışma sırasında, Prof. Dr. Binzet, Pülümür-Erzincan kara yoluna yakın Hivar Köyü'nün kuzey kesimlerinde, halk arasında 'emzik otu, emcek, mıjmıjok' gibi adlarla bilinen ve bilimsel adı Onosma olan cinse ait yeni bir bitki türü keÅŸfetti. Yaklaşık 27 yıldır Onosma cinsi üzerinde çalışan Prof. Dr. Binzet tarafından keÅŸfedilen türün, detaylı sistematik incelemeler ve herbaryumlardaki diÄŸer Onosma türleriyle yapılan karşılaÅŸtırmaları sonucunda, morfolojik farklar ile diÄŸer türlerden ayrıldığı belirlendi. Bu yeni türe, 'Pülümür emceÄŸi' adı verilirken, bilimsel adı Bitki SistematiÄŸi alanına önemli katkılar sunan ve 12 Mart 2023'te hayatını kaybeden Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi ÖÄŸretim Üyesi Prof. Dr. Zafer Kaya'ya ithafen 'Onosma zaferkayae' olarak belirlendi. KeÅŸif, Annales Botanici Fennici adlı Finlandiya kökenli taksonomik botanik dergisinde yayımlanarak, bilim dünyasına tanıtıldı.

"108 türün yaklaşık yüzde 60'ı sadece ülkemize mahsus"

MEÜ ÖÄŸretim Üyesi Prof. Dr. Rıza Binzet, en büyük çeÅŸitlilik merkezleri sırasıyla Türkiye, Ä°ran ve Orta Asya olan türe iliÅŸkin gazetecilere açıklamada bulundu. 1998'den beri Onosma cinsi üzerinde çalıştığını belirten Binzet, Türkiye'de yaklaşık 375 türün yayılış gösterdiÄŸini ifade ederek, "Bunların da yaklaşık 108'i son bulduÄŸumuz bitkiyle beraber onosma cinsine ait. Dünyada en az 270 civarında tür yayılış gösteriyor. Bunların 108'inin ülkemizde doÄŸal yayılışı var. Ve bu 108 türün de yaklaşık yüzde 60'ı sadece ülkemize mahsus, yani endemik türlerimiz. Dolayısıyla sadece ülkemizde yayılış gösteriyor. Ä°kinci sırada, bizi takip eden ülke olarak Ä°ran var. Ä°ran'da, son yıllarda özellikle Zagros daÄŸlarında yapılan çalışmalarla bu sayı 72'ye ulaÅŸmış vaziyette; onlarda da 34 endemik tür var. Üzerinde çalıştığımız cinsin Ä°ran-Turan fitocoÄŸrafik bölgesinde hakim olduÄŸunu, buradan dünyaya yayıldığını, gen merkezinin aslında ülkemiz ve Ä°ran olduÄŸunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu yönüyle son derece önemli" dedi.

"O da bitki sistematikçisiydi"

Bitki sistematikçilerinin her vejetasyon döneminde (bir bitkinin tohumdan çıkıp geliÅŸerek tekrar tohum verecek hale gelene kadar geçen süre) araziden örnekler toplamak amacıyla arazi çalışmaları yaptığını aktaran Binzet, "Bu çalışmalarda topladığımız örnekleri teÅŸhis etmeye çalışırız. 2023 yılında DoÄŸu Karadeniz ve DoÄŸu Anadolu Bölgesi'ne yaptığım bir araÅŸtırmada daha önce karşılaÅŸmadığım, ya da ilk baktığımda farklı olarak gördüÄŸüm bir popülasyona denk geldim. Özellikle Tunceli'nin Pülümür ilçesi ile Erzincan arasında Hivar Köyü civarında. ÖrneÄŸi, uygun ÅŸartlarda araziden topladık. Örnek üzerinde yaptığımız çalışmalarda; örneÄŸin daha önceki türlerden farklı olduÄŸunu gördük. Yaptığımız sistematik analizler ve diÄŸer herbaryum örneklerini karşılaÅŸtırdığımızda; türün yeni olduÄŸuna karar verdik. Karardan sonra üzerinde detaylı sistematik çalışmalar yaptık ve türün bilimsel adına 'Onosma zaferkayae' vermeyi uygun gördük. Prof. Dr. Zafer Kaya, 2023 yılında kaybettiÄŸimiz çok deÄŸerli bir hocamızdı. O da bitki sistematikçisiydi. Önemli çalışmaları vardı. Hem onu yad etmek, hem de ölümsüzleÅŸtirmek istediÄŸim için Zafer hocaya atfettim" diye konuÅŸtu.

"Türün kategorisi kritik olarak kabul edildi"

Bitkinin yayılış alanına bakıldığında özellikle bitki üzerinde hayvancılık, yol ve yol geniÅŸletme çalışmaları ile antropojenik etkilerin çok baskın olduÄŸunu gözlemlediklerini dile getiren Binzet, "Birey sayısının arazide çok sınırlı olduÄŸunu, 100 ila 200 arasında birey sayısı olabileceÄŸini gördük. Tür üzerindeki bu tehditlerden dolayı türün kategorisi kritik olarak kabul edildi ve bu ÅŸekilde belirlendi. Böylelikle belki türün korunmasına yönelik bir önlem de almış olacağız" ifadelerini kullandı.

Topladıkları popülasyondaki en iyi örneÄŸi seçerek onu 'ÅŸahit örneÄŸi' yaptıklarını vurgulayan Binzet, "Yani 'tip örnek' yapıyoruz. Bu bizim holotipimiz oluyor. Ben bitkiyi tanımlarken, bu örnekten faydalanarak çıkarmış oluyorum. Onun için bu örnek deÄŸerli ve bunu Mersin Üniversitesi AraÅŸtırma Herbaryumu'nda saklayacağız" diyerek sözlerini tamamladı.