Yaz tatilinde ekran bağımlılığına dikkat

Ä°nsan beyninde duygusal düzenleme, duyusal bütünleme ve ruhsal dengeyi kuran yapıların, büyük oranda çocukluk yaÅŸlarında geliÅŸtiÄŸini söyleyen DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Genç Psikiyatristi Uzm. Dr. Merve Cura, “Tatil dönemleri, çocuÄŸun okul, ödev ve performans yükünden uzaklaÅŸmasıyla beyin ve sinir sistemi iÅŸlevlerinin, nöronal ağın yeniden düzenlenebilir hale geldiÄŸi kritik zamanlardır. Bu vakitler iyi deÄŸerlendirildiÄŸinde çocuklar doÄŸayla, bedenle ve iliÅŸkisel baÄŸlarla kendilerini güçlendirip akademik dönemin stresinden arınma fırsatı yakalayabilir. Ekranlar ise bu doÄŸal ritmin dışsal bir dopamin bombardımanıyla bastırılmasına neden olmaktadır” dedi.

DÄ°JÄ°TAL DETOKSUN ÖNEMÄ°

Günümüzde ekranların, çocukların can sıkıntısı ya da zorlayıcı duygularla baÅŸ edemediÄŸi anlarda hızlı haz saÄŸlayan bir kaçış alanına dönüÅŸtüÄŸünü belirten Çocuk ve Genç Psikiyatristi Uzm. Dr. Merve Cura, bu duruma karşı dijital detoksun önemine dikkat çekiyor. Uzm. Dr. Cura, “Aslında can sıkıntısı, gerçek oyunun yani hayalin ve düÅŸüncenin doÄŸduÄŸu yerdir. Dijital detoks ise çocuÄŸa ‘boÅŸ kalabilme, bir ÅŸey yapmadan da durabilme, kendini sakinleÅŸtirip kendini eÄŸlendirebilme kapasitesini' geri kazandırma giriÅŸimidir. Tatilde ekranı kapatmak, çocuÄŸun sadece ‘dikkatini' deÄŸil, sinir sistemi üzerinden  biyolojik ruhsal dengesini de onarmaya katkı saÄŸlar” diyor. Bu sürecin, çocuklara yetiÅŸkinlikte de kullanabilecekleri alternatif yöntemler kazandırmak için bir fırsat sunduÄŸunu vurgulayan Cura, ekranı tamamen yasaklamak yerine doÄŸa, oyun, iliÅŸki ve ritüellerin konulması gerektiÄŸini ifade etti. Ekrana uzun süre maruz kalan çocuklarda sinir sistemi üzerinde de etkiler görülebildiÄŸine dikkat çeken DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Genç Psikiyatristi Uzm. Dr. Merve Cura, bu durumda çocuÄŸun otonom sinir sisteminin sempatik sinir ağırlıklı çalıştığını belirtiyor. “Huzursuzluk, uyumakta zorluk, dürtüsellik, yüksek seslere karşı aşırı tepki verme ve sürekli tetikte olma hali bu süreçte sık görülen belirtiler arasında” diyen Cura, dijital detoksun yalnızca psikolojik deÄŸil, fizyolojik bir düzenleme süreci olduÄŸunun altını çiziyor. Bu sürecin çocukların içsel ritmini yeniden kurmasına, boÅŸ zamanlarda kendileriyle kalabilme ve oyalanabilme becerisi geliÅŸtirmesine, bedensel olarak da gevÅŸeyebilmelerine katkı saÄŸladığını belirten Cura, “Ancak burada önemli olan ekranı tamamen yasaklamak deÄŸil; onun yerine iliÅŸki, doÄŸa, ritüel ve oyun gibi besleyici alanlar koymaktır” ifadelerini kullanıyor. Dijital detoksun çocukların hem sinir sistemini hem de ruhsal yapısını destekleyici bir fırsat sunduÄŸunu vurguladı.

EKRAN BAÄžIMLILIÄžININ RÄ°SKLÄ° DAVRANIÅžLARI VE ANLAMLARI

Ekran kullanımının çocuklar için yalnızca bir eÄŸlence ya da teknoloji aracı olmadığını belirten Uzm. Dr. Merve Cura, “Zamanla ekran, çocuÄŸun duygusal bir düzenleme aracı hâline gelebilir. Bu noktada artık ‘çok mu izliyor?' sorusundan çok, ‘neden sadece burada huzur buluyor?' sorusunu sormak gerekir” diyor. Cura, ekranla kurulan iliÅŸkide bazı davranışların risk iÅŸareti olabileceÄŸini vurguluyor ve bu davranışların altında yatan ruhsal nedenlere dikkat çekti.  “Uykuya dalamamak, yemek saatlerinin bozulması, hatta tuvalet ihtiyacının bile ertelenmesi, çocuÄŸun beden ritmini dijital ritme teslim ettiÄŸini gösterir” diyen Cura, ekran kesildiÄŸinde yaÅŸanan öfke patlamalarının ya da panik tepkilerinin de ekranın artık bir oyun deÄŸil, kaygı yatıştırıcı bir iÅŸlev gördüÄŸüne iÅŸaret ettiÄŸini söylüyor. Ayrıca sosyal geri çekilme, ekran karakterlerine aşırı baÄŸlılık ve sanal baÅŸarılarla özdeÅŸleÅŸme gibi belirtilerin de çocuÄŸun gerçek dünyadan uzaklaÅŸtığını gösterdiÄŸini aktardı.  Bu sinyallerin yalnızca bir bağımlılığa deÄŸil, çocuÄŸun içsel dengesini koruma çabasına iÅŸaret ettiÄŸini belirten Cura, “Asıl sormamız gereken ÅŸu: Bu çocuk ekran dışında neyle sakinleÅŸebilir, nasıl regüle olabilir? Hangi ihtiyacını ekranla karşılıyor: Yalnızlık mı, güvende olma arzusu mu, kontrol hissi mi, yoksa sadece bir kaçış mı?” ifadelerini kullandı.

EKRANLA Ä°LÄ°ÅžKÄ°DE ANLAMAYA DAYALI YAKLAÅžIMIN ÖNEMÄ°

Ekranla iliÅŸkide riskli davranışlar gözlemlendiÄŸinde ilk adımın kısıtlamak deÄŸil, anlamaya çalışmak olduÄŸunu vurgulayan Uzm. Dr. Merve Cura, “‘Niye bu kadar çok ekrana bakıyor?' deÄŸil, ‘Hangi duygusuna çare oluyor?' diye sormak gerekir” diyor. Cura'ya göre, çocuk ekranı kapatmak istemiyorsa, bu genellikle gerçek yaÅŸamdaki sorunlarıyla yüzleÅŸmeye hazır olmadığını gösterebilir. “Belki yalnızlığını, sosyal sorunlarını ya da öfke hissini sadece orada bastırabiliyordur” diye ekledi.  Bu noktada ekranı sadece sınırlamanın yeterli olmadığını belirten Cura, “Ekranı aldığınızda yerine ne koyduÄŸunuz çok önemlidir. Sessizlik, doÄŸa, oyun, hikâye, ritüel gibi iliÅŸkisel ve bedensel karşılaÅŸmalar, çocuÄŸun yeniden dış dünyaya baÄŸlanmasına yardımcı olur” ifadelerini kullanıyor. EÄŸer ekran, çocuÄŸun duygusal dünyasında bir destek mekanizmasına dönüÅŸmüÅŸse, ani bir yasaktan ziyade, bu boÅŸluÄŸun nasıl saÄŸlıklı yollarla doldurulabileceÄŸini düÅŸünmek gerektiÄŸine dikkat çekiyor: “Ekran, çocuÄŸun ruhsal olarak çökmesini ve aile içindeki krizleri engelleyen bir ‘psikolojik koltuk deÄŸneÄŸi'ne dönüÅŸmüÅŸse, o ekranı hemen almak deÄŸil, çocuÄŸun yeniden yürüyebileceÄŸi içsel zemini inÅŸa etmek gerekir.”

 DOÄžA VE FÄ°ZÄ°KSEL AKTÄ°VÄ°TENÄ°N ÖNEMÄ°

DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Genç Psikiyatristi Uzm. Dr. Merve Cura, doÄŸa, yürüyüÅŸ ve fiziksel oyunların çocukların beden farkındalığını, duygularını ve dikkatini düzenlemede çok etkili olduÄŸunu söylüyor. Özellikle ekran bağımlılığı riski taşıyan çocuklar için doÄŸanın adeta ÅŸifa kaynağı olduÄŸunu vurguluyor. Cura, çocukların doÄŸada oynarken hem bedenlerini hem ruhlarını yenilediÄŸini, ebeveyniyle birlikte yapılan yürüyüÅŸlerin ise bu dönüÅŸüm sürecinde çok önemli olduÄŸunu belirtti.  Ailelere, doÄŸayı birlikte keÅŸfetmelerini, yürüyüÅŸlerde acele etmeden durup etrafı dinlemelerini, doÄŸayı oyunlarla canlandırmalarını öneriyor. YürüyüÅŸ sonrası birlikte sessizce nefes almanın, taÅŸ toplamanın çocuÄŸun hem duyusal hem zihinsel kapasitesini artıracağını ifade ediyor. Ayrıca çocuklara “AÄŸaçların arasında yürürken ne hissettin?” gibi anlamlı sorular sorarak iç dünyalarına dokunmanın önemine dikkat çekiyor. Cura, doÄŸanın yavaÅŸ ama dönüÅŸtürücü bir güce sahip olduÄŸunu ve birlikte yürüyen ailelerin sadece mesafe kat etmekle kalmayıp birbirlerine daha da yaklaÅŸtığını söyledi.